Loạn lạc chia cắt — 1527–1592
Từ kẻ soán ngôi đến những anh hùng trung thần, từ mưu thần đến người khai phá phương Nam — thời kỳ Nam–Bắc Triều sản sinh nhiều nhân vật phức tạp nhất lịch sử Việt.
Xuất thân từ nghề đánh cá, võ nghệ xuất chúng, leo lên đến Thái sư kiêm chỉ huy quân đội Lê. Năm 1527, ép vua Lê Cung Hoàng nhường ngôi, lập ra nhà Mạc. Năm 1540, để bảo toàn ngai vàng trước áp lực của Minh, ông tự trói mình dâng đất cầu hòa — một hành động bị hậu thế gọi là "nhục quốc thể."
Khai sáng nhà MạcCon trai Mạc Đăng Dung, được đánh giá là vị vua tài đức nhất nhà Mạc. Tiếp tục tổ chức khoa thi, xây dựng bộ máy hành chính, giữ ổn định vùng Bắc trong thời gian ngắn ngủi trị vì. Nhiều sử gia công nhận ông là người cai trị có năng lực dù ở triều đại bị coi là "ngụy."
Vị vua tốt nhất nhà MạcTrung thần nhà Lê, chạy vào Ai Lao (Lào) sau khi nhà Mạc soán ngôi. Năm 1533 tìm được hoàng tử Lê Duy Ninh, lập lại nhà Lê — đây là khởi đầu của Nam Triều. Ông chiếm được vùng Thanh–Nghệ, tạo bàn đạp chống Mạc. Năm 1545, bị tướng Mạc đầu độc chết, quyền lực truyền sang con rể là Trịnh Kiểm.
Phục Lê — Nam TriềuCon rể Nguyễn Kim, nắm toàn bộ quân quyền Nam Triều sau khi nhạc phụ mất. Tuy phò tá nhà Lê nhưng thực quyền nằm cả trong tay họ Trịnh. Giết hai con trai Nguyễn Kim để củng cố quyền lực. Dùng danh nghĩa "phù Lê diệt Mạc" để chiến đấu suốt nhiều thập kỷ. Là ông tổ của dòng chúa Trịnh nắm quyền sau này.
Tổ chúa TrịnhCon thứ của Nguyễn Kim, lo sợ bị Trịnh Kiểm hãm hại như anh trai. Theo lời khuyên của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân," xin vào trấn thủ Thuận Hóa năm 1558. Đây là bước ngoặt lịch sử: mầm mống của nhà Nguyễn và việc mở rộng lãnh thổ về phương Nam bắt đầu từ đây.
Tổ chúa NguyễnCon Trịnh Kiểm, kế nghiệp cha, tiếp tục chiến tranh với nhà Mạc. Năm 1592, đánh chiếm Thăng Long, chấm dứt nhà Mạc tại kinh đô, thống nhất Đại Việt trên danh nghĩa. Tuy nhiên ông lại trở thành vị chúa Trịnh đầu tiên thực sự thâu tóm toàn bộ quyền lực, vua Lê chỉ còn là bù nhìn.
Diệt Mạc 1592Lần đầu tiên trong lịch sử, Đại Việt bị chia cắt thành hai chính quyền tồn tại song song — Bắc Triều (nhà Mạc) kiểm soát vùng đồng bằng Bắc Bộ và Nam Triều (nhà Lê–Trịnh) dựa vào Thanh Hóa, Nghệ An chiến đấu giành lại.
Kiểm soát: Thăng Long và đồng bằng Bắc Bộ
Căn cứ: Thanh Hóa → Nghệ An
Trước áp lực quân sự từ nhà Minh (Trung Quốc) — vốn coi nhà Mạc là "ngụy triều" soán ngôi — và lo ngại bị tấn công từ hai phía (Minh ở Bắc, Lê–Trịnh ở Nam), Mạc Đăng Dung đã đưa ra quyết định gây tranh cãi nhất lịch sử: tự trói mình, dâng tấu lên biên giới, cắt nhượng 5 động đất thuộc vùng biên giới Lạng Sơn cho nhà Minh và xin được cai trị dưới danh hiệu "An Nam đô thống sứ" — tức từ bỏ tước hiệu vương quốc độc lập. Đây là lần hiếm hoi trong lịch sử một vị vua Việt chủ động khuất phục như vậy trước ngoại bang để bảo toàn ngai vàng.
Năm 1558, để thoát khỏi tầm tay của Trịnh Kiểm (người đã giết anh trai Nguyễn Uông), Nguyễn Hoàng xin vào trấn thủ vùng Thuận Hóa — vùng đất hoang vu, xa xôi mà Trịnh Kiểm coi như nơi lưu đày. Tuy nhiên dưới bàn tay của Nguyễn Hoàng, Thuận Hóa trở thành một vùng đất phồn thịnh, dân cư quy tụ. Đây là khởi đầu của 200 năm chúa Nguyễn trị vì phương Nam, của công cuộc mở cõi từ Thuận Hóa đến mũi Cà Mau, và của nhà Nguyễn thống nhất đất nước năm 1802. Câu nói của Nguyễn Bỉnh Khiêm: "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân" (Một dải Hoành Sơn, muôn đời dung thân) trở thành lời tiên tri nổi tiếng nhất lịch sử Việt.
Dù bị coi là "ngụy triều" trong sử sách chính thống, nhà Mạc cũng để lại những dấu ấn tích cực đáng ghi nhận trong 65 năm tồn tại.
| Miếu hiệu | Tên húy | Niên hiệu | Trị vì | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Thái Tổ | Mạc Đăng Dung | Minh Đức | 1527 – 1530 | Người sáng lập, soán ngôi Lê |
| Thái Tông | Mạc Đăng Doanh | Đại Chính | 1530 – 1540 | Vua tài đức, ổn định đất nước |
| Hiến Tông | Mạc Phúc Hải | Quảng Hòa | 1540 – 1546 | Thời kỳ Minh can thiệp mạnh |
| Tuyên Tông | Mạc Phúc Nguyên | Vĩnh Định–Cảnh Lịch | 1546 – 1561 | Chiến tranh với Nam Triều ác liệt |
| Mậu Hợp | Mạc Mậu Hợp | Thuần Phúc–Diên Thành | 1562 – 1592 | Vua cuối tại Thăng Long, bại trận 1592 |
| ↓ Sau 1592: Nhà Mạc rút về Cao Bằng — tồn tại thêm 85 năm (đến 1677) ↓ | ||||