Đất nước chia đôi — 1600–1786
Hai dòng họ Trịnh và Nguyễn, những mưu thần kiệt xuất, các chúa khai phá miền Nam — họ là những nhân vật định hình 186 năm lịch sử đầy biến động.
Con thứ sáu của Nguyễn Hoàng, kế vị năm 1613. Từ chối nộp thuế cho chúa Trịnh theo lệ cũ, khẳng định sự độc lập trên thực tế của Đàng Trong. Đây là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến 7 cuộc chiến tranh Trịnh–Nguyễn. Ông cũng là người mời Đào Duy Từ về phò tá, xây dựng nền tảng quân sự vững chắc cho Đàng Trong.
Khởi đầu Trịnh–Nguyễn phân tranhNgười Thanh Hóa, học giỏi nhưng bị cấm thi vì cha là con hát (phường chèo). Bỏ vào Nam phò chúa Nguyễn. Thiết kế hệ thống Lũy Thầy kiên cố dọc sông Nhật Lệ, giúp Đàng Trong đẩy lùi 7 lần tấn công của Đàng Ngoài. Còn là nhà thơ lớn — tác giả "Hổ Trướng Khu Cơ" (binh thư) và "Tư Dung Vãn" (thơ Nôm).
Thiên tài quân sựCon Trịnh Tùng, nắm quyền chúa Trịnh ở Đàng Ngoài. Chính ông là người 4 lần dẫn đại quân vào Nam đánh chúa Nguyễn (1627, 1633, 1643, 1648) nhưng đều thất bại trước Lũy Thầy. Cai trị Đàng Ngoài gần 40 năm, củng cố hệ thống "vua Lê – chúa Trịnh" trong đó vua chỉ còn là biểu tượng.
4 lần tấn công Đàng TrongHai danh tướng xuất sắc nhất của chúa Nguyễn trong các cuộc chiến với Đàng Ngoài. Nguyễn Hữu Tiến nhiều lần chỉ huy phòng thủ Lũy Thầy thành công. Nguyễn Hữu Dật không chỉ là tướng giỏi mà còn là gián điệp thiên tài — cài người vào Đàng Ngoài, phá vỡ nhiều kế hoạch của chúa Trịnh từ bên trong.
Danh tướng Đàng TrongVị chúa thứ tám của nhà Nguyễn, là người đầu tiên xưng Vương (1744), chính thức độc lập khỏi danh nghĩa thần tử nhà Lê. Dưới thời ông, Đàng Trong mở rộng đến tận vùng Hà Tiên (Mạc Thiên Tứ), hoàn thiện lãnh thổ vùng đồng bằng sông Cửu Long. Cũng là người thiết lập trang phục, lễ nghi riêng cho triều đình Đàng Trong.
Xưng Vương 1744Nhà bác học vĩ đại nhất thế kỷ XVIII, đỗ Bảng nhãn năm 17 tuổi. Trước tác đồ sộ: Đại Việt Thông Sử, Phủ Biên Tạp Lục, Vân Đài Loại Ngữ (bách khoa thư đầu tiên của Việt Nam), Kiến Văn Tiểu Lục... Được người đương thời gọi là "thiên hạ đệ nhất tài." Ghi chép chi tiết về tình hình Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài, để lại kho tàng sử liệu vô giá.
Đệ nhất học giả Đại Việt186 năm Đại Việt bị chia đôi bởi một dòng sông và một hệ thống lũy lũy kiên cố nhất Đông Nam Á thời bấy giờ.
Chúa Trịnh cai quản
Vua Lê làm bù nhìn
Kinh đô: Thăng Long
Dân số đông, đồng bằng màu mỡ
Quân đội hùng hậu nhưng
không vượt qua được Lũy Thầy
Chúa Nguyễn trị vì
Độc lập trên thực tế
Kinh đô: Phú Xuân (Huế)
Đất đai mở rộng về Nam
Thương mại phát triển,
cảng Hội An sầm uất
Năm 1630–1631, Đào Duy Từ thiết kế và chỉ huy xây dựng hệ thống lũy dọc bờ sông Nhật Lệ (Quảng Bình) — một trong những công trình quân sự ấn tượng nhất Đông Nam Á thế kỷ XVII. Lũy được đắp bằng đất, cao và dày, có hào nước, chướng ngại vật, được bố trí hỏa pháo và quân lính phòng thủ theo từng đoạn. Quân Đàng Ngoài dù đông hơn gấp bội cũng không thể phá vỡ được tuyến phòng thủ này trong suốt 45 năm chiến tranh (1627–1672).
Trong khi Đàng Ngoài sa lầy với chiến tranh và bảo thủ, Đàng Trong liên tục mở rộng lãnh thổ về phương Nam — quá trình kéo dài 200 năm tạo nên diện mạo đất nước Việt Nam ngày nay.