Thống nhất rồi mất nước — 1802–1945
143 năm nhà Nguyễn — từ vị vua thống nhất đất nước, đến đại thi hào, đến những vị vua bất lực trước họng súng Pháp, đến những người con anh hùng đứng lên kháng chiến.
Sau 25 năm bôn ba, cầu viện Xiêm, liên kết với Pháp (Hiệp ước Versailles 1787 — dù không được thực thi), Nguyễn Ánh dần đánh bại nhà Tây Sơn. Năm 1802, thống nhất toàn bộ lãnh thổ từ Ải Nam Quan đến Cà Mau — lần đầu tiên trong lịch sử. Đặt kinh đô tại Phú Xuân (Huế), lấy niên hiệu Gia Long. Chính sách đối nội bảo thủ, trả thù tàn khốc nhà Tây Sơn, phủ nhận mọi cải cách của Quang Trung.
Thống nhất Việt Nam lần đầuVị vua có tài năng và ý chí nhất nhà Nguyễn. Năm 1838 đặt tên nước là Đại Nam, nhưng chính ông đã dùng tên Việt Nam trong nhiều văn bản chính thức từ đầu triều. Cải cách hành chính toàn diện, chia cả nước thành 31 tỉnh theo mô hình hiện đại. Mở rộng lãnh thổ vào Chân Lạp. Nhưng cũng là người đàn áp Công giáo cực kỳ khắc nghiệt — mầm mống dẫn đến Pháp lấy cớ can thiệp.
Đặt tên Việt NamNhà thơ vĩ đại nhất lịch sử Việt Nam. Truyện Kiều (3.254 câu thơ lục bát) không chỉ là kiệt tác văn học mà còn là bách khoa thư về tâm hồn, số phận, xã hội người Việt. Câu thơ mở đầu "Trăm năm trong cõi người ta / Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau" đã trở thành triết lý sống của cả dân tộc. Được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới năm 1965.
UNESCO — Danh nhân văn hóa thế giớiVị vua tại vị lâu nhất nhà Nguyễn (36 năm), cũng là người phải chịu trách nhiệm lớn nhất trước lịch sử về việc mất nước. Pháp tấn công Đà Nẵng (1858), chiếm Gia Định (1859), rồi dần lấy toàn bộ Nam Kỳ. Tự Đức chọn đường thỏa hiệp, ký hòa ước Nhâm Tuất (1862), Giáp Tuất (1874) mất đất từng phần. Bản thân là người có học, giỏi thơ văn, nhưng thiếu quyết đoán trước họng súng phương Tây.
Ký các hòa ước nhượng đấtNhà cách mạng vĩ đại nhất đầu thế kỷ XX. Lập Duy Tân Hội (1904), khởi xướng phong trào Đông Du — đưa hàng trăm thanh niên sang Nhật học để về cứu nước. Bị Pháp trục xuất khỏi Nhật (1909), tiếp tục hoạt động ở Trung Quốc. Năm 1925 bị Pháp bắt cóc ở Thượng Hải, đem về Hà Nội xử tử rồi ân xá do áp lực dư luận. Sống những năm cuối tại Huế trong vòng quản chế.
Lãnh tụ phong trào Đông DuVị vua thứ 13 và cuối cùng của nhà Nguyễn, lên ngôi năm 1926 khi 13 tuổi. Học tại Pháp, trở về nước trị vì dưới sự kiểm soát của người Pháp. Tháng 3/1945, Nhật đảo chính Pháp, Bảo Đại tuyên bố độc lập nhưng chỉ là hình thức. Ngày 25/8/1945, trước làn sóng Cách mạng Tháng Tám, tuyên bố thoái vị: "Thà làm dân một nước độc lập hơn làm vua một nước nô lệ." Nhà Nguyễn và chế độ quân chủ Việt Nam chính thức kết thúc.
Vua cuối cùng — Thoái vị 1945Trong vòng 26 năm (1858–1884), từ một phát súng tại Đà Nẵng đến khi ký hòa ước mất toàn bộ chủ quyền — đây là giai đoạn bi thảm nhất trong lịch sử Việt Nam thời cận đại.
Giữa những bi kịch chính trị, nhà Nguyễn để lại cho hậu thế một di sản văn hóa vô giá: quần thể kinh thành Huế với Hoàng thành, hệ thống lăng tẩm 7 vị vua, chùa Thiên Mụ, âm nhạc cung đình (Nhã nhạc). Năm 1993, UNESCO công nhận Quần thể Di tích Cố đô Huế là Di sản Thế giới — tiếp theo là Nhã nhạc Cung đình Huế (2003) và Mộc bản triều Nguyễn (2009).
Dù triều đình đầu hàng, nhân dân Việt Nam không bao giờ chấp nhận ách thống trị ngoại bang.
| Niên hiệu | Tên húy | Trị vì | Ghi chú đặc biệt |
|---|---|---|---|
| Gia Long | Nguyễn Ánh | 1802 – 1820 | Thống nhất đất nước |
| Minh Mạng | Nguyễn Phúc Đảm | 1820 – 1841 | Đặt tên Việt Nam, cải cách mạnh |
| Thiệu Trị | Nguyễn Phúc Miên Tông | 1841 – 1847 | Tiếp tục chính sách bảo thủ |
| Tự Đức | Nguyễn Phúc Hồng Nhậm | 1847 – 1883 | Ký các hòa ước mất đất |
| Dục Đức | Nguyễn Phúc Ưng Ái | 1883 (3 ngày) | Bị phế truất sau 3 ngày |
| Hiệp Hòa | Nguyễn Phúc Hồng Dật | 1883 (4 tháng) | Bị đầu độc chết |
| Kiến Phúc | Nguyễn Phúc Ưng Đăng | 1883 – 1884 | Mất sớm, chỉ 15 tuổi |
| Hàm Nghi | Nguyễn Phúc Ưng Lịch | 1884 – 1885 | Ra chiếu Cần Vương, bị bắt lưu đày |
| Đồng Khánh | Nguyễn Phúc Ưng Kỷ | 1885 – 1889 | Hợp tác với Pháp |
| Thành Thái | Nguyễn Phúc Bửu Lân | 1889 – 1907 | Có tinh thần dân tộc, bị Pháp phế |
| Duy Tân | Nguyễn Phúc Vĩnh San | 1907 – 1916 | Lên ngôi 8 tuổi, mưu khởi nghĩa, bị lưu đày |
| Khải Định | Nguyễn Phúc Bửu Đảo | 1916 – 1925 | Hợp tác hoàn toàn với Pháp |
| Bảo Đại | Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy | 1926 – 1945 | Thoái vị 25/8/1945, kết thúc nhà Nguyễn |
Hành trình hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước — từ những truyền thuyết Lạc Long Quân–Âu Cơ, qua nghìn năm Bắc Thuộc, qua những triều đại Đinh, Lý, Trần, Lê rực rỡ, qua những cuộc kháng chiến chống Tống, Mông, Minh, Thanh vang dội — đã đến hồi kết bằng một ngày tháng 9 năm 1945 tại Quảng trường Ba Đình, khi Hồ Chí Minh đọc những dòng mở đầu của Tuyên ngôn Độc lập: "Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng..."